W zgodzie z tradycją górali tylmanowskich

Zaproszenie do Tylmanowej...

Witamy w Tylmanowej wspaniałęj osadzie (...)
A wszędzie widok miły, no i niedaleki
odkrywa chaty pola osady i liczne pasieki
Na wyższym zaś pagórku zasiadł dwór przyjemny
wystając biało na tle panoramy ciemnej
otoczon wysmukłych topoli strażnicą
i kwiatów ogrodowych szacowną skarbnicą (..)

Tu gdy słońce przy wschodzie zapali obłoki
i rzuca płomień złoty na owe widoki
myśl Twoja uniesie cię najwyższą radością
A w dolinach, gdy rosa poranna zaiskrzy świeżością
nie zdołasz Twych wrażeń ująć w żadne słowa
Tak mocno cię uderzy pięknem Tylmanowa
.
Fragment opisu Tylmanowej z 1860 r. według Bogusza Stęczyńskiego

Panorama Tylmanowej Kierpce góralskie

Tradycyjny ubiór góralski

Znaczącym wyróżnikiem poszczególnych grup był zawsze tradycyjny strój ludowy. (...) Najbogatszy chyba mają Podhalanie. U kobiet składa się nań cienka, biała, lniana koszula, na którą nakładany jest czerwony gorset z aksamitu lub sukna. Zdobią go wyszyte wzory dziewięćsiłu lub innych kwiatów. Spódnica, z tkaniny żółtej lub orzechowej barwy, jest pokryta drukowanymi wzorami. Uzupełnienie stanowi duża chusta z mlecznobiałego muślinu lub z wzorzytego "tybetu". Zimą na wierzch zakłada się kożuch.

Strój mężczyzn jest również bogaty. Stanowi go biała, lniana koszula, spięta pod szyją ozdobną mosiężną klamrą z łańcuszkami zwaną spinką. Spodnie są z białego sukna, barwnie wyszywane w okolicy bioder i kostek. Na ramiona narzuca się gunię (zwaną też cuchą) barwy białej lub kawowej. Przy rękawach i na szyi zdobi ją naszycie z pąsowego sukna w kształcie serca. (...) Często zastępuje ją kożuszek bez rękawów czyli serdak, albo czarna kurtka wojskowego kroju (zapożyczenie z munduru dawnej armii austriackiej. Szczególnie pięknym uzupełnieniem jest szeroki skórzany pas. Nakrycie głowy to okrągły czarny kapelusz, otoczony przy rondzie sznurkiem lub rzemykiem z nawleczonymi muszelkami. Obuwie zarówno kobiet, jak i mężczyzn stanowią skórzane kierpce wiązane rzemieniami.
"Gorce. Przewodnik dla prawdziwego turysty", praca zbiorowa, wydawnictwo Rewasz


Strój tylmanowski różnił się od krościeńskiego, grywałdzkiego, szczawnickiego, kamienickiego, czy łąckiego, gdyż był bogaciej zdobiony. Posiadał specyficzną ornamentyką i wzornictwo, zbliżając sie nieco do strojów z Nowego Targu.
"Tylmanowa", Franciszek Janc


haft góralski

Wzornictwo góralskie: odzież i obuwie

Jak gdzie indziej, jak i w całej Polsce, tak i tutaj królowała skrzynia (...) Leżały w niej żywe, bajecznie kolorowe kwiaty, stroje kobiece: koszule, gorsety, chusty, czepce, rańtuchy, farbanki, kanafaski. Wśród nich nieraz arcydzieła twórczości kobiecej. Wyszycia, wysnute z duszy, już dawno zaginęły.(...)

Na ścianie obrazy na szkle malowane, biegnące rzędem, tworzyły pyszny kilim z róż, tulipanów, lilii. Co za kolorowość, co za bogactwo. Jakby mistyczna łąka kwitnęła zawsze jednaką swieżością, aby rozweselać mroczne wnętrze.
"Pieniny i ziemia Sądecka", Jan Wiktor

Prywatny skansen Jana Malinowskiego w Szczawnicy

Wzornictwo góralskie: przedmioty codziennego użytku

Gwiazdy, parzenice, pazdury, gaździk, mirwa, ozdabiały ściany chałupy, drzewne miski, kubki, czerpaki do mleka. Góral tak rozmiłowany w ozdobach, nawet swe chude, owcze sery wyciskał w ryzowanych formach kaczek lub parzenic. Mieszkaniec Podhala zdobił obońki, czyli naczynia do wożenia mleka z hal do domów, wałkownice, czyli magle, kijanki, gęśle, gajdy, fujary, piszczałki, siekiery, grabie, heble, czerpaki do żętycy, warzechy, noże, łyżki, półki, skrzynie, nawet fajki, sanie, i kołyski. To zamiłowanie do ozdabiania sprzętów codziennego uzytku znalazło swe odbicie w wyglądzie budowli. Góralska chata jest samodzielnym stylem, wyrażającym się we właściwym charakterze linii.
"Szlak architektury drewnianej. Małopolska", wydawca: Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego

zdobienia góralskie
dzwonki pasterskie

Praca

Górale Beskidu Sądeckiego byli głównie pasterzami. Wypasali owce na polanach dworskich, królewskich i gminnych. Budowali szałasy i koliby, wyrabiali sery: oscypki i bundz. Prowadzili podobny tryb jak górale podhalańscy, jednak w większym niż oni stopniu, korzystali z roli. Uprawiali od wieków wydarte borom ziemie.
"Tylmanowa", Franciszek Janc

Prywatny skansen Jana Malinowskiego w Szczawnicy

Bogactwo kulturowe

Na krańcach południowych, nad potokami, na równiach, na zboczach wzgórz zazębiały się polskie wsie z ruskimi, słowackimi, niemieckimi. Na tym pograniczu zespalały się, ścierały, przenikały wzajemnie rozliczne wpływy, aby w swym ogniu stopić różnorodne perwiastki i wytworzyć obraz kultury ludowej, mającej własne, tak oryginane cechy, zachowane w mowie, zwyczaju, obrzędach, pieśni, stroju, zdobnictwie i budowniectwie.
"Pieniny i ziemia Sądecka", Jan Wiktor

Zdjęcia przedstawiające wnętrze chaty góralskiej, przedmioty codziennego użytku oraz elementy góralskiego ubioru zrobione zostały w oparciu o prywatne zbiory etnograficzne p. Jana Malinowskiego.



Zobacz także:


© copyright 2006-2013 Mastel
website templates by styleshout

Pantofle i klapki góralskie